معرفی دستگاه های موسیقی سنتی ۲

دستگاه نوا

این دستگاه در گذشته جزیی از دستگاه شور بوده است. دستگاه نوا را آوازی در حد اعتدال که آهنگی ملایم و متوسط، نه زیاد شاد و نه زیاد حزن انگیز دارد، می شناسند. 
معرفی دستگاه های موسیقی سنتی

نوا یکی از دستگاه هایی است که به ندرت توسط اساتید اجرا می شود و آواز خوانان جوان بیشتر به سمت شور و متعلقات آن(به علت سادگی و روان تر بودن) تمایل دارند. 

بسیاری از اساتیدی هم که این دستگاه را اجرا کرده اند آن اثر تبدیل به یکی از ماندگارترین آثار آنان شده است. مانند چهره به چهره محمدرضا لطفی، نی نوا حسین علیزاده، نوا و مرکب خوانی شجریان و دود عود پرویز مشکاتیان. 

هرچند که بعضی از اساتید مثل علینقی وزیری و روح الله خالقی، نوا را مشتق از شور شناخته اند، اما این دستگاه دارای تفاوت در نت شاهد و ایست و همچنین شخصیت مستقل آوازی با شور و مشتقات آن می باشد.

گوشه ها

گوشه های اصلی این دستگاه

درآمد اول، درآمد دوم، چهار مضراب، نغمه، گردانیه، گوِشت، نهفت، بیات راجه، حزین در بیات راجه، عشاق، عراق، محیر، حزین، زنگوله، نیشابورک، خجسته، مجسلی، زمینه حسینی، حسینی، بوسلیک، نستاری، رهاب، عشران، نیریز.

دستگاه راست پنجگاه

دستگاه راست پنجگاه را می توان یکی از دستگاه های بسیار قدیمی نامید. این دستگاه بسیار شبیه به ماهور می باشد و باید گوش نوازنده و یا خواننده بسیار دقیق و آشنا به این دستگاه باشد. 

تفاوت این دستگاه با ماهور این است که در ماهر تحریرها بالا رونده است ولی در راست پنجگاه تحریرها پایین رونده است از این دستگاه می توان به پرده گردانی به دستگاه های دیگر وارد شد. استاد لطفی به همراه استاد شجریان آثار بسیار زیبا و شاخصی در این دستگاه ارائه کرده اند که می توان به راست پنجگاه اجرای حافظیه شیراز، چشمه نوش، سپیده و قافله سالار اشاره کرد.

گوشه ها

گوشه های اصلی این دستگاه

درآمد، چهار مضراب، زنگ شتر یا ناقوس، نغمه، روح افزا، پروانه، پنج گاه، عشاق، زابل، بیات عجم، بحر نور، منمصوری، مبرقع، سپهر، عراق، محیر، آشور آوند، اصفهانک، حزین، زنگوله، شوشتری گردان، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفیر، ابوالچپ، راوندی، لیلی و مجنون، طرز، پروانه، ماوراءالنهر، راک عبدالله، راک هندی، فرود، پروانه، نیریز صغیر، نیریز کبیر، پروانه.

آواز

آواز معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که می توان آنرا دستگاه فرعی نامید. آواز از نظر فواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و می تواند شاهد و یا ایست متفاوتی داشته باشد. 

به طور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و از درجه پنجم آن بوده و به عنوان مثال اگر شور سل را در نظر بگیریم. دارای نت شاهد و ایست «ر» می باشد. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت «ر» گردش می کند و در نهایت روی همان نت می ایستد. 

به طور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش، روی ایست دستگاه اصلی (در اینجا شور) باز می گردد. آوازهای متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی پنج مورد هستند و عبارتند از:

آواز ابوعطا، متعلق به دستگاه شور(درجه دوم)
آواز بیات ترک(بیات زند)، متعلق به دستگاه شور(درجه سوم)
آواز افشاری، متعلق به دستگاه شور(درجه چهارم) 
آواز دشتی متعلق به دستگاه شور(درجه پنجم)

آواز بیات اصفهان متعلق به دستگاه همایون(درجه چهارم)

آواز ابوعطا

آواز ابوعطا یکی از آوازهای چهارگانه متعلق به شور در موسیقی امروز (به همراه افشاری، دشتی و بیات ترک) است ابوعطا با القاب دگیر مانند سارنج (صلحی) و دستان عرب نیز شناخته می شود. 

انسان با گوش دادن به ابوعطا کمی به فکر فرو می رود و به مسائل فلسفی پیرامونش می اندیشد. گام آن با گام شور یکی است و تنها اختلاف آن با شور در توقف مکرر ابوعطا روی درجه چهارم (نت شاهد) و درجه دوم (نت ایست) می باشد و درجهت پنجم ثابت است. 

در نغمه ابوعطا نت متغییر وجود ندارد در ردیف موسیقی موسی معروفی گوشه های ابوعطا بعد از شش درآمد، عبارتند از محمد صادق خانی، کرشمه، سیخی، تک مقدم (که نوعی تحریر است)، حزین، حجاز (که در سه قسمت ذکر گردیده و مهمترین گوشه ابوعطاست)، بسته نگار، بغدادی(که شبیه حجاز است) دوبیتی، شمالی، چهار باغ، گبری، رامکلی، فرود و مثنوی.

در ردیف منقول ابوالحسن صبا، گوشه خسرو شیرین نیز در ابوعطا ذکر شده است. آواز ابوعطا در میان مقام های قدیم به چشم نمی خورد اما از مقام های قدیم، فواصل جان فزا، بوستان و حسینی با ابوعطا مطابقت دارند. 

این آواز چند گوشه هم که نام های بخصوص دارد نواخته می شود که از همه مهمتر حجاز است که نخست روی درجه پنجم گام شور می ایستد و سپس به درجه اول گام شور فرود می آید، ابوعطا در محدوده حجاز دارای نغمه هایی نزدیک به الحان عربی است. 

اما آواز ابوعطا خود مورد پسند و به ذوق ایرانیان است. یکی از آثار معروف در این دستگاه، آلبوم عشق داند اثر محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی است.

گوشه ها

این آواز در ردیف میرزا عبدالله دارای گوشه های زیر است:

رامکلی، درآمد، سیخی، حجاز، بسته نگارف چهارپاره، گبری.

آواز بیات ترک

آواز بیات ترک یا بیات زند از آوازهای چهارگانه دستگاه شور است که از لحاظ رابطه فواصل با درآمد، قدری یکنواخت به گوش می رسد. نت شاهد آن درجه سوم گام شور و نت ایست آن درجه هفتم آن است.

بیات ترک به دلیل نزدیکی به ماهور، قابلیت اجرایی بسیاری از گوشه های ماهور را دارد. بیات ترک تنوعی در تغییر بنیه شور است که در انتها نیز به شور ختم می شود زیرا اختلافی در فواصل شور و ترک(با علامت تغییر دهنده) وجود ندارد.

فواصل بیات ترک را دوم و سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم بزرگ، هفتم نیم بزرگ و هنگام تشکیل می دهند که با رعایت تطابق فواصل با مقام ملایم دلگشا در موسیقی مقامی منطبق است.

گوشه ها

آواز بیات ترک در ردیف میرزا عبدالله شامل گوشه های زیر است: 

درآمد اول، دوگاه فرود، درآمد دوم، درآمد سوم، حاجی حسنی، بسته نگار، زنگوله، خسروانی، نغمه، فیلی، مهربانی، جامه دران، مهدی ضرابی، روح الارواح.

آواز افشاری

آواز افشاری منسوب به ایل افشار ازطوایف ترک ایرانی و از متعلقات چهارگانه دستگاه شور(به همراه ابوعطا، دشتی و بیات ترک) است. افشاری آوازی محزون و غم انگیز و دارای حالتی بسیار خوش و دلپسند می باشد. 

گام افشاری به سه گاه نزدیکتر از شور است. در افشاری درجه چهارم دستگاه شور نت شاهد و درجه دوم آن نت ایست و درجه پنجم نت متغییر م حسوب می گردد.

افشاری را مملو از شکایات و غم و اندوه دانسته اند. 

الحان و نغمات(گوشه های) افشاری بعد از درآمدهای مختلف عبارتند از: 
کرشمه، جامه دران، بسته نگار، قرایی، مثنوی پیچ، نهیب(نحیب)، عراق(برومند، صبا)، حصار(کریمی)، مسیحی(موسی معروفی)، تخت طاقدیس و صدری(صبا)، قره باغی(کسایی)، آقا حسینقلی(صلحی) و شاه ختایی(شر-مو).

میان قطعاتی که در موسیقی ایرانی، مطابق سبک معمول ساخته شده روی تنیک افشاری کمتر فرود آمده اند بلکه همیشه روی تنیک شور رفته اند. البته فرود بر تنیک افشاری یک قرارداد معمول نیست. 

فواصل افشاری: دوم بزرگ، سوم نیم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم کوچک و هنگام است. از متعلقات مهم افشاری عراق است که در ماهور هم نواخته می شود و درین جا صورت تغییر مقام را پیدا می کند. 

افشاری بوسیله آواز رهاب (رهاوی یا راهوری) به شور بر می گردند. نغمه مثنوی هم به سبکی خاص در افشاری نواخته می شود که مثنوی پیچ نام دارد.

گوشه ها

آواز افشاری در ردیف میرزا عبدالله شامل گوشه های زیر است: 

درآمد، جامه دران، حصار، عراق، حزین، قرایی، صدری، مثنوی.

آواز دشتی

آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور است که آن را آواز چوپانی نیز نامیده اند. این آواز با اینکه غم انگیز و دردناک است اما در عین حال بسیار لطیف و ظریف می باشد. 

آواز دشتی به طور کلی دارای دو منطقه اصلی درآمد و اوج می باشد که متغیر بودن نت شاهد در دشتی از ویژگی های مهم این آواز تلقی می گردد تنوع تحریر در آواز دشتی بسیار زیاد است به طوری که بسیاری از تکنیک ها و مهارت های آوازی در اجرای گوشه ها مورداستفاده قرار می گیرند. 

هرچند که آواز دشتی امروزه در بین مردم گیلان رواج یافته و گوشه هایی مانند دیلمان و گیلکی متعلق به شمال ایران است اما اصل آواز دشتی متعلق به منطقه دشتی و ناحیه دشتستان در جنوب کشور است و نغمه دردهای زمانه و روزگار پر از مشقت و سختی عشایر و چوپانان و مردمان کوهپایه نشین زاگرس است. 

از مشهورترین آثار در آواز دشتی به سرود ای ایران اثر روح الله خالقی می توان اشاره کرد، عارف قزوینی نیز بسیاری از تصنیف های خود را در این آواز ارائه کرده است. آواز دشتی را معمولاً در تار و سه تار با کوک لا(ر، لا، سل، دو) اجرا می کنند. یوسف فروتن آن را در کوک «ر، لا، فا، دو» اجرا می کرد. 

گوشه ها

پیش درآمد دشتی، درآمد دشتی-نت درآمد دشتی، بیات راجه- نت بیات راجه، وج-نت اوج، بیدگانی، دیلمان، دشتی حاجیانی، بوسلیک، چوپانی، غم انگیز، مثنوی، گیلکی، کوچه باغی، سملی، سارنگی، شهرآشوب.

آواز اصفهان

آواز اصفهان یا بیات اصفهان یکی از آوازهای پنج گانه موسیقی سنتی ایرانی است برخی این دستگاه را جز دستگاه شور و برخی از متعلقات همایون دانسته اند. آواز بیات اصفهان شباهت های بسیاری با گام مینور هارمونیک دارد و تنها تفاوت گام اصفهان با گام مینور فاصله ششم نیم بزرگ بین درجه ششم و درجه اول اصفهان است که این فاصله در گام مینور ششم کوچک است.

خصوصیات حسی

روح الله خالقی آواز اصفهان را «گاهی شاد و گاهی غمگین» می خواند و حالت آن را «بین غم و شادی» می داند. ایستادن روی درجهت دوم گام اصفهان (گوشه بیات راجه) حالت خاصی شبیه به گوشه بیداد همایون به آهنگ می دهد که از نظر نت بندی مانند یکدیگر هستند. 

برخی زمان مناسب برای گوش فرادادن به آواز اصفهان را قبل از طلوع آفتاب می دانند و به همین دلیل نیز حس ان را مناجات گونه و متفکرانه بیان می کنند. رنگ اختصاص یافته به این آواز سبز روشن و عنصر آن شعله آتش است.

گوشه ها

درآمد، جامه دران، عشاق (اوج)، سوز و گداز، نغمه، مثنوی، صوفی نامه.
کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *